Ksilitol nedir, diş macununda ne işe yarar?

Ksilitol nedir?

Ksilitol (C₅H₁₂O₅), beş karbonlu bir şeker alkolüdür. Bazı meyve ve sebzelerde doğal olarak az miktarda bulunur, vücudumuz da metabolizma sırasında küçük miktarlarda üretir. Ticari ksilitol çoğunlukla huş ağacı ya da mısır koçanı gibi bitkisel kaynaklardaki ksilandan elde edilir. Adı da buradan gelir: Yunanca xylon, "odun" demektir.

Tatlılığı sofra şekerine yakındır ama kimyasal yapısı farklıdır. Bu fark, ağızdaki bakteriler açısından her şeyi değiştirir.

Bakteriler neden onu asite çeviremez?

Diş yüzeyindeki plakta yaşayan bazı bakteriler, özellikle Streptococcus mutans, sofra şekeri ve glikoz gibi şekerleri enerji için parçalar. Bu sürecin yan ürünü asittir. Asit plak pH'ını düşürür; pH yaklaşık 5,5'in altına indiğinde mine mineral kaybetmeye başlar. Tükürüğün dengeyi geri getirmesi dakikalar sürer. Bu iniş ve geri dönüşe, 1944'te tanımlayan araştırmacının adıyla Stephan eğrisi denir. Bilim sayfasında etkileşimli hâlini görebilirsin.

Ksilitol bu bakteriler tarafından enerji kaynağı olarak kullanılamaz. Bakteri onu içeri alır, ama parçalayıp enerjiye çeviremez. Sonuç olarak asit üretimi tetiklenmez. Bazı çalışmalar, düzenli ksilitol kullanımının plaktaki S. mutans miktarını azaltabildiğini gösteriyor. Ancak sonuçlar çalışmadan çalışmaya değişiyor.

Ksilitol tatlıdır ama ağzındaki asit saatini başlatmaz.

Kanıtlar ne diyor?

Burada dürüst olmak önemli. Ksilitolün tek başına çürüğü önleyip önlemediğine dair en kapsamlı değerlendirmelerden biri, 2015'te yayımlanan bir Cochrane sistematik derlemesidir (Riley ve ark.). Derleme, ksilitol içeren farklı ürünleri inceleyen çalışmaları bir araya getirdi.

Diş macunu açısından en önemli bulgu şu: Florürlü diş macununa ksilitol eklenmesi, çocukların kalıcı dişlerinde, yalnızca florürlü macuna göre birkaç yıl içinde çürükte yaklaşık %13 ek azalma ile ilişkilendirildi. Ancak araştırmacılar bu kanıtın kesinliğini düşük olarak değerlendirdi. Sonuç iki çalışmaya dayanıyordu ve iki çalışma da aynı ekip tarafından aynı popülasyonda yapılmıştı. Sakız, şurup, pastil gibi diğer ksilitol ürünleri için kanıt yetersiz bulundu.

Florür için tablo çok farklı. Florürlü diş macunlarının çürüğü azalttığı, çok sayıda çalışmayı kapsayan derlemelerde yüksek güvenle gösterildi (Marinho ve ark., 2003; Walsh ve ark., 2019).

Peki neden ikisi birlikte?

Çünkü işi bölüştürüyorlar. Formülde ağır işi florür yapıyor: asit atağından sonra mineye mineral dönmesine yardım ediyor ve yüzeyi bir sonraki atağa karşı daha dirençli hâle getiriyor. Xylenta'da bu, standart yetişkin düzeyi olan 1450 ppm.

Ksilitol ise iki iş görüyor. Birincisi, macunu şeker kullanmadan tatlandırıyor. İkincisi, yukarıda anlattığımız sınırlı ama olumlu kanıtla destekleyici bir rol üstleniyor. Bu yüzden onu florürün yerine değil, yanına koyduk ve oranını (%10) ürün sayfasında açıkça yazdık.

Ksilitol güvenli mi?

Diş macunu yutulmadığı ve kullanılan miktar küçük olduğu için, normal kullanımda ksilitol açısından bir sorun beklenmez. Ksilitolü yüksek miktarda yiyen bazı kişilerde, örneğin gün içinde çok sayıda sakız ya da şekersiz şekerleme tüketenlerde, gaz ve ishal görülebilir.

Bir önemli not: Ksilitol köpekler için çok zehirlidir. Küçük miktarları bile tehlikeli olabilir. Diş macununu evcil hayvanların ulaşamayacağı bir yerde sakla ve köpeğinin dişlerini insan macunuyla fırçalama.

Pratikte ne yapmalı?

• Günde iki kez, iki dakika florürlü bir macunla fırçala.
• Fırçaladıktan sonra tükür ama suyla çalkalama. Nedenini bu yazıda anlattık.
• Şekerli atıştırmalıkların sıklığını azalt. Her atıştırmalık yeni bir asit atağı başlatır.
• Düzenli diş hekimi kontrolünü aksatma. Hiçbir diş macunu muayenenin yerini tutmaz.

Kaynaklar

1. Riley P, Moore D, Ahmed F, Sharif MO, Worthington HV. Xylitol-containing products for preventing dental caries in children and adults. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(3):CD010743.
2. Marinho VCC, Higgins JPT, Logan S, Sheiham A. Fluoride toothpastes for preventing dental caries in children and adolescents. Cochrane Database Syst Rev. 2003;(1):CD002278.
3. Walsh T, Worthington HV, Glenny AM, Marinho VCC, Jeroncic A. Fluoride toothpastes of different concentrations for preventing dental caries. Cochrane Database Syst Rev. 2019;3:CD007868.
4. Stephan RM. Intra-oral hydrogen-ion concentrations associated with dental caries activity. J Dent Res. 1944;23(4):257–266.
5. U.S. Food and Drug Administration. Paws Off Xylitol; It's Dangerous for Dogs. Consumer Update.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye yerine geçmez. Ağız sağlığınla ilgili sorular için diş hekimine danış.